Monika Ponjavić: Black Mirror Bandersnatch – Meta remek djelo

942

Riječ “Bandersnatch” do juče se odnosila isključivo na fiktivno stvorenje dugačkog vrata i snažne čeljusti, divlje i izuzetno brzo stvorenje koje se prvi put pojavilo u romanu Luisa Kerola “S one strane ogledala” (Through the Looking Glass). Od juče, “Bandersnatch” će u anale popularne kulture ući kao prvi interaktivni film antologije “Crno ogledalo” (Black Mirror) koja je ponovo uspjela da promijeni pravila igre do sada poznata u svijetu televizije. Riječ je o interaktivnom filmu, predigri i uvodu za petu sezonu ove maestralne serije koja će svoju premijeru doživjeti tokom 2019. godine koja, kako stvari sada stoje, zaista obećava (Young Pope, Luther, Trapped, Dark, Big Little Lies, True Detective…).

Interaktivni narativi nisu nova stvar kada su u pitanju film i televizija i u tom smislu “Bandersnatch” nije revolucionaran. Naprotiv. Džon Hurt (John Hurt) je prije dvadeset godina snimio interaktivni erotski triler (Tender Loving Care), a Netfliks je nedavno eksperimentisao sa interaktivnom epizodom “Mačka u čizmama” (Puss in the Boots). Međutim, sa ovom epizodom, Netfliksu je pošlo za rukom ne samo da se poigra sopstvenim narativom i pravilima igre, nego i da interaktivnost gurne u mejnstrim, nudeći ga milionima svojih pretplatnika koji su, sudeći po količini komentara koji su juče preplavili internet, svoj petak, 28. decembra 2018. godine, proveli vodeći Stefana Batlera (Fionn Whitehead) kroz različite iteracije i nivoe ove igre.

Kada razmišljamo o ovom filmu (ili epizodi, ili igri), postoje zapravo dvije prizme kroz koje ga možemo posmatrati, kao, između ostalog, igru kojom se bavi, čiji uticaj na psihu svog protagoniste preispituje. U pogledu svog zapleta, “Bandersnatch” je prilično jednostavan. U kratkim crtama, radnja se dešava 1984. (prelomne godine u istoriji video igara i gejminga) i prati Stefana, mladog ambicioznog dizajnera video igara čiji je san da masivnu knjigu “Bandersnatch” pretvori u istoimenu video igru. I jedna i druga su, baš kao i Netfliksov film, urađene u maniru CYA priča, što u prevodu znači “izaberi svoju avanturu” (Choose Your Adventure). Stefan svoju šansu dobija u prvih nekoliko minuta filma, u prostorijama Takersofta (Tuckersoft), gdje upoznaje kolegu dizajnera, ali i svog idola, Kolina Ritmana (Will Poulter). U tom trenutku, zajedno sa izborom sa kojim je Stefan suočen, dolazi do prvog značajnog račvanja u igri koje može u potpunosti da promijeni njen kraj. Ukoliko se odlučite za timski rad, Stefan će igru završiti uz pomoć Kolina, dobiće nula od pet mogućih zvjezdica, a film će se resetovati i vratiti vas na početak. Ukoliko izaberete da igru nastavite sami, bez ičije pomoći, kao individualac, što u suštini svaki umjetnik jeste, otvoriće vam se cijeli niz mogućnosti, ali i saznanje da je kreativni i intelektualni posao jedan od najzahtjevnijih i najtežih i to u tolikoj mjeri da vas do kraja igre može dovesti do ludila i potpunog sloma. Sa druge, nešto tamnije strane, “Bandersnatch” se može čitati i kaokompleksni, masovni eksperiment socijalnog inženjeringa koji je poslužio kao analiza i istraživanje navika miliona korisnika Netfliksa kako bi se utvrdilo da li su ljubitelji žitarica “Sugar Puffs” skloni rasparčavanju leševa.

Iako je riječ o epizodi koja u svojoj pojavnosti drži više do forme nego do sadržaja (što joj ne bismo trebali uzeti za zlo), u oba ova slučaja, “Bandersnatch” je tu kako bi preispitao teme, ključne i centralne za ovu, sada već, kultnu seriju. I u tome leži njegova genijalnost, jer je “Bandersnatch” zapravo ništa drugo do kritika interaktivnosti, odnosno pasivnosti publike u kontekstu umjetnosti, a posebno filmskog i televizijskog programa, što je debata stara koliko i sam medijum. Samim tim, tokom filma, Stefan ne dovodi u pitanje samo slobodu svoje volje u trenucima kada smatra da neko drugi (ti) donosi odluke umjesto njega, što ga eventualno dovodi do nervnog sloma i brutalnog ubistva, nego upravo tu inertnost i ograničenja binarnih izbora koji su mu na raspolaganju i koje, na kraju krajeva, sam uvodi u svoj narativ. U rasponu od 90 minuta, koliko jedno prosječno igranje traje (najkraće je 40 minuta, a najduže dva i po sata), Čarli Bruker (Charlie Brooker), pisac i idejni tvorac ovog remek djela, uspio je da popularizuje novi način pričanja priče u okviru kojeg ne samo da je identifikovao sve klišee i teme (uticaj tehnologije na savremeni svijet, psihoze i oboljenja, opsesija i zavisnost, savremenost, sloboda volje, predestinacija, paralelni svjetovi i kontrola) kojima se “Crno ogledalo” do sada bavilo i bavi, nego ih je, po identifikaciji, rastavio i razložio na najsitnije detalje stavljajući publiku u ulogu egzekutora i žrtve, često istovremeno.

Sve to se na kraju svodi na jedan izrazito nihilistički pogled na svijet u kojem niko od nas nema slobodu izbora, nego radije iluziju slobode izbora koja često djeluje kao realnost u kojoj imamo potpunu kontrolu nad svojim životima. Postoji jedan trenutak kada Kolin neposredno pred svoj “nosedive” (što je i naziv nove video igre koju razvija) održi govor o multiverzumu ispunjenom različitim putevima, gdje su zapravo izbori koji nas vode u život ili smrt bez posebnih posljedica, jer se na kraju sve svodi na isto – nedostatak kontrole nad sopstvenom sudbinom. Koristeći se Pakmenom (Pac-man) kao primjerom, Kolin je u ovom ključnom trenutku za narativ, ali i naše viđenje ove epizode, napravio paralelu koja funkcioniše kao refleksija, odraz u ogledalu situacije u koju je Stefan stavljen – na milost i nemilost nas, pretplatnika Netfliksa koji smo odlučili da vidimo šta su to Bruker i Dejvid Slejd (David Slade) ovaj put priredili za nas. Navigavajući naše putovanje kroz niz ponuđenih izbora, igrajući se doslovno Stefanovim životom, koncept Pakmena postaje od krucijalne važnosti, jer podiže uloge stavljajući nas u poziciju sadista koji su, zarad boljih rezultata, “pravog” kraja i naposlijetku dobre zabave, spremni Stefana baciti pod voz bez ikakve grižnje savjesti, iako sam ja lično u više navrata osjećala ekstremnu nelagodu i jaku potrebu da se vratim nazad i promijenim inicijalni izbor. U takvim situacijama postalo je evidentno da “Bandersnatch” ima zacrtane putanje i da je moja sloboda izbora, odnosno njen privid, u dobroj mjeri limitiran, te da sam i ja kao i Stefan kontrolisana od strane Netfliksa, u čemu je suštinski i satkana maestralnost ovog djela.

Bez obzira što film ima bezbroj mogućih iteracija i “lažnih” krajeva, koji u velikoj mjeri zavise od vašeg (limitiranog) izbora, činjenica je da je samo njih pet “tačno”, a znaćete da li ste do “pravog” kraja stigli ukoliko vam se završetkom scene pojavi odjavna špica. Ako priču završite u prošlosti, odjavna špica će se ispisati na malom televizoru iz 1980-ih, a ako je završite u budućnosti, na ekranu vašeg televizora. U oba ova slučaja nećete dobiti priliku da se vratite nazad, niti će se igra resetovati sama od sebe bacajući vas, bez saglasnosti, na jedan od mogućih početaka. Moje prvo, od dva igranja/gledanja (a postoji li uopšte razlika kada su video igre u pitanju, ili u ovom slučaju interaktivna serija?), trajalo je dva i po sata i rezultovalo je možda i najboljim krajem, u budućnosti, koji je na najtačniji način odslikao ono čime se “Black Mirror” suštinski bavi. Iako u domenu priče i njenog kvaliteta “Bandersnatch” i nije najbolje što je ova serija do sada ponudila, komentar koji je želio dati i koji je, bez obzira na kraj do kojeg ste došli, uspio dati, jeste upravo razlog zbog kojeg je “Black Mirror” tu gdje jeste.

Tekst napisala: Monika Ponjavić
Ocjena: 5/5

Monika Ponjavić je teoretičar filma, teatrolog, scenski dizajner i zaljubljenik u popularnu kulturu. U slobodno vrijeme sadi baštu, spašava mačke i negoduje.

Besplatnu aplikaciju portala SrpskaCafe preuzmite ovdje.

NEMA KOMENTARA

POSTAVI ODGOVOR